imported>Atariki recovery: Reconstructed from archived HTML; see provenance manifest

2026-10-01T08:51:48Z

Reconstructed from archived HTML; see provenance manifest

Nowa strona

'''Wersje''': 
'''TOS:''' 
[[TOS 1.0]] 
[[TOS 2.0]] 
[[TOS 3.0]] 
[[TOS 4.0]] 
[[TOS 5.0]] 
 
[[MultiTOS]] 
 
'''Zamienniki:''' 
[[EmuTOS]] 
[[KAOS]] 
[[NEODESK]] 
[[GEMINI]] 

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

'''TOS''' był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

== Elementy składowe ==

System składa się z nastepujących części:

* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu '''TOS'''
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:

* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

== Wersje ==

{| align="center"
|-
| Numer wersji TOSu
| Data wydania
| GEMDOS
| AES
| Komputery
| Rozmiar [[ROM]]
| Wersje językowe
| Uwagi
|-
| preTOS (1.0)
| 1985-20-11,
| 0.13
| 1.20
| [[ST]]M, STF, STFM
| 196KB
| ENG, US, FR, GER, CHE 
| ładowany z dyskietki
|-
| 1.0
| 1986-02-06
| 0.13
| 1.20
| [[ST]], STM, STF, STFM
| 196KB
| ENG, US, FR, GER, CHE 
| Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-
| 1.02
| 1987-22-04
| 0.13
| 1.20
| [[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]
| 196KB
| ENG, US, FR, GER, SWE 
| W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-
| 1.04
| 1989-06-04
| 0.15
| 1.40
| [[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]
| 196KB
| ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL 
| Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-
| 1.06
| 1989-07-29
| 0.15
| 1.40
| [[STE|STE]]
| 256KB
| ENG, US, FR, GER, ESP
| Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-
| 1.62
| 1990-01-01
| 0.17
| 1.40
| [[STE|STE]]
| 256KB
| ENG, US, FR, GER, SWE
| Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-
| 2.02
| ?
| ?
| ?
| [[STE|STE]]
| 256KB
| ?
| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-
| 2.05
| ?
| ?
| 3.10
| [[MEGA STE|Mega ST]]E
| 256KB
| ENG, US, FR, GER, IT, SWE
|
|-
| [[TOS 2.06]]
| 1991-14-11
| ?
| 3.20
| [[ST|MEGA STE]], [[STBook]]
| 256KB
| ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) ,
| Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-
| 2.07
| 1991
| ?
| 3.20
| [[Sparrow]]
| ?
| ?
|
|-
| 2.08
| ?
| ?
| 3.20
| [[STPAD]]
| ?
| ?
| Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-
| 3.01
| ?
| ?
| 3.00
| [[TT030|Atari TT]]
| 512KB
| US
| Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-
| 3.05
| 1990-05-12
| 0.19
| 3.10
| [[TT030|Atari TT]]
| 512KB
| ?
| Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-
| 3.06
| 1991-24-09
| 0.20
| 3.20
| [[TT030|Atari TT]]
| 512KB
| ENG, GER
| Wersjia finalna
|-
| 4.01
| ?
| ?
| 3.31
| [[Falcon030|Atari Falcon]]
| 512KB
| ENG, US, FR, GER, CHE, ESP
| błędy w obsłudze DSP
|-
| 4.02
| ?
| ?
| 3.40
| [[Falcon030|Atari Falcon]]
| 512KB
| ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP
|
|-
| 4.04
| 1993-08-03
| 0.30
| 3.40
| [[Falcon030|Atari Falcon]]
| 512KB
| ENG, US, FR, GER, SWE, ESP
|
|-
| 4.92
| 1993-22-06
| 0.30
| 4.10
| [[Falcon030|Atari Falcon]]
| 512KB
| ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT
| Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-
| 4.97
| ?
| ?
| ?
| ?
| 512KB
| ?
|
|}

 

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

=== Inne wersje ===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

== Rozwinięcia i zamienniki ==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części '''TOSu''', były to:

* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]/[[LineA]], przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - '''TOSu''':

* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS|BIOSu]]
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfel]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[OVDI|oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały '''TOS''' (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:

* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''
* [[XBOOT]] - absolutnie niezbędny program do zarządzania konfiguracją '''TOS''''a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Następcy ==

Wraz z [[Falcon|Falconem]] Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla '''TOSu''' i [[MiNT|MiNTa]] - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały '''TOS'''.

 

== Zobacz także ==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''

* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji '''TOS''':

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy '''TOS''''a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:

* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

----

''Ten artykuł to tylko [http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Zalążek_artykułu zalążek]. Możesz pomóc rozwojowi [[Atariki]] poprzez rozszerzenie go o więcej informacji.''

[[Kategoria:Atari ST]]

TOS - Historia wersji

imported>Atariki recovery: Reconstructed from archived HTML; see provenance manifest